Balıkesir Yöresi Halk Oyunları ve Bengi: Ege ile Marmara'nın Ritmi

Balıkesir, Marmara ve Ege Bölgesi'nin kesişim noktasında yer alan coğrafyasıyla halk oyunlarına da zengin bir çeşitlilik kazandırmıştır. İlin güney ve batı ilçelerinde zeybek karakterli, doğu ilçelerinde ise kaşık karakterli oyunlar oynanır. Bu oyunlar; neşe, yas, aşk, kahramanlık ve askerlik gibi temaları işlerken davul, zurna, kabak kemane, klarnet ve tahta kaşıklar gibi enstrümanlarla icra edilir. Oyunlardaki dönmeler, açılıp kapanmalar, diz vurmalar, kol çekmeler ve sekmeler, yöre insanının karakterini ve güzellik anlayışını yansıtır. Kısa ve canlı hareketler neşeyi, ağır ve dalgalı hareketler ise hüznü ifade eder. Erkeklerde güç gösterileri, kızlarda zarafet gösterileri ön plandadır.

Ova Oyunlarının Tarihsel Yolculuğu

Balıkesir ova oyunlarına yönelik bilinçli çalışmalar, 1932 yılında kurulan halkevleri aracılığıyla başlamıştır. 22 Ocak 1933'te Atatürk'ün Balıkesir ziyaretinde Pamukçu köyü zeybekleri milli oyunlarını sergilemiş ve Atatürk de bu oyunlara eşlik etmiştir. Bu olay, Balıkesir oyunlarının kayıt altına alınması ve tanıtılması sürecini başlatmıştır. 24 Haziran 1934'te İran Şahı ile birlikte Balıkesir'e gelen Atatürk'ün önünde oyunlar defalarca oynanmış; Tevfik Göngörmüş, Ahmet Atagün ve Necip Şengül gibi efeler bu gösterilerde yer almıştır. Atatürk'ün emriyle geziye katılan ekip, Balıkesir Belediyesi'nin tahsis ettiği araçla Çanakkale'ye gitmiş ve birkaç kez daha oyunlarını sergilemiştir.

1935 yılında Balıkesir ekibi, Ali Hikmet Paşa'nın davetlisi olarak İstanbul'daki Küçük Çiftlik Parkı'nda gösteri yapmış, ardından Atatürk'ün davetiyle Dolmabahçe Sarayı'nda oyunlarını sunmuştur. Bu dönemde İngiltere'den İran'a kadar pek çok devlet adamının huzurunda oynayan ekip, Türkiye'nin yurt dışı tanıtımında önemli rol oynamıştır. Eylül 1935'te İstanbul'da düzenlenen Beylerbeyi Balkan Festivali'ne katılan az sayıdaki mahalli ekipten biri de Balıkesir ekibi olmuştur. Festivale Arnavutluk, Bulgaristan, Romanya ve Yunanistan'dan halkoyunları toplulukları da katılmıştır. 1936'da düzenlenen 2. Balkan Festivali'nde de Balıkesir ekibi yer almıştır.

Pamukçu Ekibinin Yurt Dışı Başarıları

1957'de kurulan Pamukçu Halk Oyunları Derneği, 1958 yılında Dr. Fazıl Küçük'ün davetiyle Kıbrıs'a giderek 19 Mayıs kutlamalarına katılmış ve bu, derneğin ilk yurt dışı seyahati olmuştur. Aynı yılın Haziran ayında ekip, vapurla İstanbul'dan Marsilya'ya, oradan da otobüsle Nice'e geçerek Nice ve Kan Festivali'ne katılmıştır. Ardından Brüksel'e giden ekip, Avrupa'nın o döneme kadarki en büyük Turizm Fuarı olan Brüksel Turizm Fuarı'nda düzenlenen Türk Gecesinde ülkeyi başarıyla temsil etmiştir. Programın ardından İtalya'ya geçen ekip, Emperia şehrindeki askeri bayrama katılmıştır.

1958'de Balıkesir ekibi, Fransa'nın Nice şehrinde 21 ülkenin yer aldığı Uluslararası Halk Dansları festivalinde birinci olmuştur. Bu başarı, Balıkesir'in yurt içi ve yurt dışı halkbilimi çalışmalarındaki önemini artırmış, ancak ova oyunlarının bu şanı, batı ilçe oyunlarının derlenmesini geciktirmiştir. 4-14 Kasım 1968 tarihleri arasında Monako'da düzenlenen Dünya Turizm Kuruluşları'nın 70. kuruluş yılı etkinliklerine katılan Balıkesir ekibi, Prens Rainer ve Prenses Grace Kelly'nin takdirini kazanmıştır. 1973 yılında Tunus'ta düzenlenen Akdeniz Oyunları'na katılan Pamukçu ekibi, 35 gün boyunca Türkiye'yi temsil etmiştir. 1975 yılında Pamukçu oyunları yeniden derlenmiştir.

Bengi: Ebedi Zeybek

Bengi, Balıkesir ova köylerinde ve özellikle Pamukçu kasabası çevresinde oynanan hızlı ritimli zeybek oyunlarına verilen isimdir. Bengi kelimesi, sonsuzluk, ebedi anlamına gelir ve Orhun Kitabeleri'nde bengü olarak geçer. Oyunda diz vurma ve çökmeler ön plandadır ve bengi nidaları sıkça duyulur. Rivayete göre, Orta Asya'da kazanılan zaferlerden sonra öldürülen düşman sayısı kadar çökme yapılarak bu zafer kutlanırmış ve oyun bu gelenekten türemiştir.

Bu oyuna Bengi adını, Orhun Yazıtları'nda geçtiği için Mustafa Kemal Atatürk vermiştir. Yöredeki gerçek adı ise Aşağı havadır. Halk ağzına bengi ismi sonradan girmiştir. Bengi'nin figürleri ve ritmi, yörenin yiğitlik anlayışının bir yansımasıdır. Bu oyun, Balıkesir'in kültürel kimliğinin en canlı ve enerjik ifadelerinden biri olarak günümüze kadar ulaşmıştır.

Balıkesir'in Somut Olmayan Kültürel Mirası

Balıkesir, halk oyunlarının yanı sıra Somut Olmayan Kültürel Miras Ulusal Envanteri'nde yer alan pek çok değerli unsura da ev sahipliği yapmaktadır. Çepni ve Tahtacılarda Kamberlik Geleneği, Barana Geleneği, Yağcıbedir Halıları, Köy Hayırları, Keçe Yapımı, Zili/Sili Kilim Dokuma Geleneği, Gönen İğne Oyası, Deve Oyunu, Tülü Kabak Kız Kaçırma Oyunu gibi unsurlar bu envanterde kayıtlıdır. Ayrıca Şayak-Aba Dokuma, Sarıbeyler Seferberlik Çöreği, Pamukçu Beldesi Erkek Oyunları, Susurluk Ayranı, Semercilik, Bakır Havaları Çalma ve Mani Söyleme Geleneği, Geleneksel Cihan Pehlivanı Kurtdereli Mehmet Pehlivan Yağlı Güreşleri, Atlı ve Yaya Okçuluk, Çömlekçilik-Desticilik, Keşkek ve Yufka gibi unsurlar da il envanterinde yer almaktadır. Bu zenginlik, Balıkesir'in kültürel mirasının ne kadar geniş bir yelpazeye yayıldığını göstermektedir.

Balıkesir'in halk oyunları, özellikle Bengi, yalnızca bir dans değil; tarih boyunca kazanılan zaferlerin, yaşanan duyguların ve yöre insanının karakterinin bir yansımasıdır. Atatürk'ün ilgisinden uluslararası festivallerdeki başarılara uzanan bu yolculuk, Balıkesir'in kültürel zenginliğini dünyaya taşımıştır. Bugün hâlâ yaşatılan bu oyunlar, geçmişten geleceğe uzanan bir köprü olmaya devam etmektedir.

Kaynak: balikesir.ktb.gov.tr, tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org
Görsel: Originally created and uploaded to the Turkish Wikipedia by tr:User:Alperx, Wikimedia Commons, Public domain