Balıkesir'de Kuva-yi Milliye Hareketi ve Kongreleri

Balıkesir, Milli Mücadele'nin ilk ve en güçlü halkası olarak tarihe geçti. Mondros Ateşkes Anlaşması sonrası başlayan işgaller, İzmir'in 15 Mayıs 1919'da Yunan kuvvetlerince ele geçirilmesiyle doruk noktasına ulaştı. Bu gelişme, Balıkesir'de büyük bir heyecan yarattı ve vatanseverler, hiçbir yerden talimat almadan kendi kaderlerine sahip çıktı. Kentte önce Redd-i İlhak adıyla cemiyetler kuruldu, ardından daha geniş halk desteği sağlamak için kongreler düzenlendi. Bu kongreler, 1919 ve 1920 yıllarında toplanan beş Balıkesir Kongresi'ydi ve Kongreler Dönemi'nin önemli halkalarını oluşturdu.

Alaca Mescit'te Yakılan Kıvılcım

İzmir'in işgalinden bir gün sonra, 16 Mayıs 1919'da Balıkesir'de ilk toplantı Okuma Yurdu'nda yapıldı. 18 Mayıs'ta ise Alaca Mescit'te mevlit vesilesiyle bir araya gelen kalabalık, gizlice toplanarak işgali protesto etti ve ilhakı reddetme kararı aldı. Toplantıda Karesi Mebusu Mehmet Vehbi Bey, yaptığı konuşmada İzmir'de yaşanan faciaların Balıkesir'in başına gelmemesi için bir Redd-i İlhak Cemiyeti kurulması gerektiğini vurguladı. Bu çağrı üzerine, her türlü kararı almaya yetkili 41 kişilik bir heyet seçildi. Bu isimler arasında Belediye Reisi Keçecizade Mehmet Emin Efendi, Yırcalızade Şükrü Efendi, Hasan Basri Çantay Hoca ve Zarbali Hulusi Bey gibi şehrin ileri gelenleri yer alıyordu. Alaca Mescit'teki bu toplantı, silahlı mücadele kararının alındığı ilk ve en önemli temel taş oldu; Balıkesir ve bölgesindeki direnişin kaynağını oluşturdu.

Beş Kongre, Tek Yürek

Balıkesir Kongreleri, 28 Haziran 1919'da Dar'ün Nafia Medresesi'nde başladı ve 10 Mart 1920'de beşincisi toplandı. İlk dört kongreye Karesi Mebusu Mehmet Vehbi Bolak, son iki kongreye ise harekete sonradan katılan eski Balıkesir Mutasarrıfı Hüseyin Hacim Çarıklı başkanlık etti. Kongrelere Balıkesir, Bandırma, Burhaniye, Edremit, Gönen, Balya, Sındırgı, Akhisar ve Kırkağaç kazaları ile çevre nahiyelerden 48 üye katıldı. Hareket-i Milliye Redd-i İlhak Heyeti adını benimseyen kongrede 29 karar alındı; Hacim Muhittin Bey başkanlığa, Mehmet Vehbi Bolak başkan vekilliğine getirildi. Bu kongreler, halka vergi koyma, asker toplama, seferberlik ilan etme ve güvenliği sağlama gibi adeta bir devlet gibi hareket ederek, düzenli ordunun kurulması için yaklaşık bir yıllık zaman kazandırdı. Ayrıca Erzurum ve Sivas Kongreleri ile Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılmasına uygun ortam hazırladı.

Cephelerde Direniş

Balıkesir'deki direniş, sadece kongrelerle sınırlı kalmadı. 29 Mayıs 1919'da Ayvalık, 9 Haziran'da Soma ve 23 Haziran'da Akhisar'da kurulan cepheler, kısa sürede birleşerek Şimal Cephesi adını aldı. 12 Haziran'da Aydın ve 22 Haziran'da Salihli cepheleri de kuruldu. 3 Haziran 1919'da Alaca Mescit'te yapılan toplantıda, doğrudan müdafaa kararı alındı ve Ayvalık ile Bergama havalisine milis kuvvetleri gönderilmesine karar verildi. Yüzbaşı Kemal Balıkesir'in komutasındaki gönüllüler, 10-11 Haziran gecesi Akhisar'daki Yunan kuvvetlerine taarruz ederek kasabayı kurtardı. Bu başarı, Balıkesir'de büyük heyecan yarattı ve direnişin kararlılığını gösterdi. Balıkesirliler, 14 ay boyunca dört cephede Yunan ordularıyla savaştı; ilk kurşun Ayvalık'ta, son kurşun ise Bandırma'da atıldı. Ege'de kendi imkanlarıyla düşman işgaline son veren tek şehir Balıkesir oldu.

Ses Gazetesi ve Milli Bilinç

Milli Mücadelenin en önemli dönemlerinde Balıkesir'de Hasan Basri Çantay tarafından çıkarılan SES Gazetesi, Anadolu insanının gür sesi oldu. Gazete, Balıkesirlilerin ve Kuva-yi Milliyecilerin yanında yer aldı. Mehmet Akif Ersoy'un SES'in ilk sayısına gönderdiği şiir, halkı uyanmaya çağıran dizelerle doluydu: Düşman sesi duymak istemezsen / Kardeş sesidir, uyan bu sesten; / Kalkınca görür ki akşam olmuş / Vaktiyle uyanmayan bu sesten. Bu dizeler, Balıkesir halkının işgali ve esareti kabul etmeyeceğini dünyaya haykırışı olduğu gibi, vatan müdafaasına koşanlara da kıvılcım oldu.

Balıkesir'deki Kuva-yi Milliye hareketi, işgal altındaki bir milletin yeniden doğuşunun simgesi oldu. Alaca Mescit'te yakılan meşale, tüm Anadolu'yu sardı ve Türkiye Cumhuriyeti'nin doğuşuna zemin hazırladı. Balıkesirliler, 30 Haziran 1920'de Yunan işgaline uğrasa da, 6 Eylül 1922'de kurtuluşunu kutladı. Bu direniş, Türk Milleti'nin bağımsızlık iradesinin en güçlü örneklerinden biri olarak tarihteki yerini aldı.

Kaynak: balikesir.ktb.gov.tr, balikesir.ktb.gov.tr, tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org
Görsel: Karakalem, Wikimedia Commons, CC BY 4.0